REMBRANT: MIT O NAJZAGONETNIJEM SLIKARU EVROPSKE UMJETNOSTI

Malo je ličnosti u istoriji umjetnosti koje su toliko obavijene slojevima legende, mitova, projekcija i kulturnih očekivanja kao što je Rembrant Harmenson van Rajn. Svaka generacija kao da iznova gradi njegov lik — ne samo kroz čitanje biografskih podataka ili tumačenje njegovih slika, već i kroz sopstvene potrebe, sumnje i ideje o tome šta umjetnik uopšte jeste. 

Upravo zato je Rembrant postao jedna od onih rijetkih figura koje se istovremeno doživljavaju kao istorijske i mitske: čovjek od krvi i mesa, s jedne strane, i skoro pa polubožanstvo u istoriji slikarstva, s druge. Njegov lik je postao ogledalo u koje se kultura posljednjih nekoliko stoljeća uporno zagleda — tražeći u njemu model stvaraoca, tragičara, buntovnika, vizionara, mučenika i heroja. 

Zašto je nemoguće misliti o Rembrantu bez prizivanja njegovog lica. 

Pred moćnim, gotovo hipnotičkim tragovima koje je ostavio u svojim djelima, naša svijest neizbježno pravi jedan korak: pokušava da zamisli samog čovjeka koji stoji iza njih. Rembrant je, možda više nego ijedan drugi umjetnik, otvorio prozor u skrivene sfere ljudskog postojanja — u mračne sobe ljudske psihe, u sirovu emotivnost, u svjetlost koja otkriva, ali i u sjenu koja skriva. 

Zato svaka njegova slika djeluje kao da ima »drugo oko«, jedno magično sočivo iza kojeg se nalazi tajnovito saznanje: saznanje o čovjeku, o prolaznosti, o svjetlosti, o materiji, o samoći. Rembrant je u to »oko« unosio kombinaciju realnog i neuhvatljivog, materijalnog i duhovnog, tako da gledalac ima utisak kao da ulazi u neki paralelni prostor, u kojem se stvarnost i unutrašnji svijet prepliću. 

Ipak, upozoravaju istoričari umjetnosti, razlika između Rembrantovog života i njegovog umjetničkog svijeta ostaje mutna, nedefinisana, izmičuća. U njegovim djelima granice između stvarnog i imaginarnog nikada nisu sasvim jasne — i upravo u tome leži njihova moć. 

Naša mašta ne može odoljeti iskušenju da u Rembrantu vidi arhetip savremenog umjetnika: usamljeni genije, neshvaćeni buntovnik, čovjek koji strada dok stvara, a stvara dok strada. Ovaj narativ, koliko god fascinantan bio, nije nastao u njegovo vrijeme. On je izgrađen tek vjekovima kasnije — u doba romantizma, kada je kultura počela da obožava ideju umjetnika kao mučenika sopstvene sudbine. 

Tu se rađa onaj istovremeno veličanstveni i tragični lik: umjetnik koji živi između slave i bijede, usamljenosti i univerzalnosti, radosti i duboke nesreće. Od Kurbea do Van Goga, od Gogena do modernih avangardista, romantičarski mit o umjetniku postaje kulturno pravilo. I Rembrant se u tom sistemu pojavljuje kao prauzor, kao neka vrsta arhetipa koji je naknadno i retroaktivno, utisnut u njegov život i djelo. 

Umjetnik današnjice — čak i onaj koji više ne vodi bitke avangarde — i dalje nosi ostatke tog mita, kao stari, blijedi, ali i dalje moćan »piratski patent« koji mu daje legitimitet. A u srcu tog mita, jedan od najsjajnijih simbola ostaje upravo Rembrant. 

Iako su se rani mitovi o umjetnicima pojavili još u Vazarijevim »Životima« (1550), oni su bili namijenjeni uskom krugu — učenicima, mecenama i poznavaocima. Tek od dovetnaestog vijeka počinje ono što bi se moglo nazvati »demokratizacija mita o umjetniku«. Umjetnik tada postaje lik iz romana, drame, biografije, a kasnije i sa filmskog platna. 

»Van Gog« Minelija, »Tuluz-Lotrek« Džona Hjustona, »Mikelanđelo« Karola Rida, »Đoto« Pazolinija — svi ovi filmski junaci oblikovali su način na koji društvo razumije umjetnika. Vizuelna kultura dvadesetog vijeka, a naročito film i televizija, postaje fabrika mitova, mjesto gdje se romaneskne verzije biografija pretvaraju u »istine« koje prelaze u kolektivnu svijest. 

U tom kontekstu, »Rembrant« Aleksandra Kordea iz 1936. godine zauzima posebno mjesto. Film je stvorio jednu od najupečatljivijih ikona umjetnika kao tragičnog, ciničnog, ali snažnog stvaraoca. Čarls Lauton, u liku Rembranta, postaje gotovo simbol kulturne predstave o umjetniku koji živi na granici svjetla i tame — baš kao i njegove slike. 

Tu se legenda cementira, dobija talas popularnosti koji više nikada ne jenjava. 

Zašto nam je, dakle, Rembrant i dalje toliko važan? Zašto se njegov lik neprestano reinterpretira, zašto je njegov život podložan tolikim ideološkim i umjetničkim čitanjima? 

Možda zato što u njegovom stvaralaštvu postoji nešto suštinski ljudsko: taj spoj svjetlosti i tame, ranjivosti i snage, materijalnog i duhovnog. Njegove slike djeluju kao psihološka ogledala — u njima prepoznajemo sebe, svoje strahove, starost, svoje sjene. Mit o Rembrantu je, u izvjesnom smislu, mit o nama samima. 

I možda je baš zato kulturi toliko lako bilo da ga pretvori u figuru koja stoji na pragu između umjetnosti i života, između stvarnosti i legende. U njegovom liku vide se tragovi svih naših predstava o tome šta znači biti umjetnik — ali i šta znači biti čovjek.